Sunday Meditation· Open to Everyone

मुण्डक 2 · खण्ड 2

संस्कृत

Passage 4.1

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् । एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥

पदच्छेद

आविःāviḥसंनिहितम्saṃnihitamगुहाचरम्guhācaramनामnāmaमहत्mahatपदम्padamअत्रatraएतत्etatसमर्पितम्samarpitamएजत्ejatप्राणत्prāṇatनिमिषत्nimiṣatचcaयत्yatएतत्etatजानथjānathaसदसत्sadasatवरेण्यम्vareṇyamपरम्paramविज्ञानात्vijñānātयत्yatवरिष्ठम्variṣṭhamप्रजानाम्prajānām

अन्वय

आविः सन्निहितम् गुहाचरम् नाम महत् पदम् [अस्ति] । अत्र एजत् प्राणत् निमिषत् च एतत् [सर्वम्] समर्पितम् [अस्ति] । यत् एतत् सदसत् वरेण्यम् विज्ञानात् परम् प्रजानाम् वरिष्ठम् [अस्ति], [तत्] जानथ ।

Passage 4.2

यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २.२.२ ॥

पदच्छेद

यत्yatअर्चिमत्arcimatयत्yatअणुभ्यःaṇubhyaḥअणुaṇuचcaयस्मिन्yasminलोकाःlokāḥनिहिताःnihitāḥलोकिनःlokinaḥचcaतत्tatएतत्etatअक्षरम्akṣaramब्रह्मbrahmaसःsaḥप्राणःprāṇaḥतत्tatउuवाङ्मनःvāṅmanaḥतत्tatएतत्etatसत्यम्satyamतत्tatअमृतम्amṛtamतत्tatवेद्धव्यम्veddhavyamसोम्यsomyaविद्धिviddhi

अन्वय

यत् अर्चिमत् [अस्ति], यत् अणुभ्यः अणु च [अस्ति], यस्मिन् लोकाः लोकिनः च निहिताः [सन्ति], तत् एतत् अक्षरम् ब्रह्म [अस्ति] । सः प्राणः [अस्ति]; तत् उ वाङ्मनः [अस्ति] । तत् एतत् सत्यम्; तत् अमृतम्; तत् वेद्धव्यम् [अस्ति] । सोम्य, [तत्] विद्धि ।

Passage 4.3

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ २.२.३ ॥

पदच्छेद

धनुःdhanuḥगृहीत्वाgṛhītvāऔपनिषदम्aupaniṣadamमहास्त्रम्mahāstramशरम्śaramहिhiउपासानिशितम्upāsāniśitamसन्धयीतsandhayītaआयम्यāyamyaतद्भावगतेनtadbhāvagatenaचेतसाcetasāलक्ष्यम्lakṣyamतत्tatएवevaअक्षरम्akṣaramसोम्यsomyaविद्धिviddhi

अन्वय

औपनिषदम् महास्त्रम् धनुः गृहीत्वा उपासा निशितम् शरम् हि सन्धयीत । तद्भावगतेन चेतसा आयम्य, सोम्य, तत् एव अक्षरम् लक्ष्यम् विद्धि ।

Passage 4.4

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ २.२.४ ॥

पदच्छेद

प्रणवःpraṇavaḥधनुःdhanuḥशरःśaraḥहिhiआत्माātmāब्रह्मbrahmaतत्tatलक्ष्यम्lakṣyamउच्यतेucyateअप्रमत्तेनapramattenaवेद्धव्यम्veddhavyamशरवत्śaravatतन्मयःtanmayaḥभवेत्bhavet

अन्वय

प्रणवः धनुः [अस्ति]; आत्मा हि शरः [अस्ति]; तत् ब्रह्म लक्ष्यम् उच्यते । [तत् लक्ष्यम्] अप्रमत्तेन [साधकेन] वेद्धव्यम्; [सः] शरवत् तन्मयः भवेत् ।

Passage 4.5

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ २.२.५ ॥

पदच्छेद

यस्मिन्yasminद्यौःdyauḥपृथिवीpṛthivīचcaअन्तरिक्षम्antarikṣamओतम्otamमनःmanaḥसहsahaप्राणैःprāṇaiḥचcaसर्वैःsarvaiḥतम्tamएवevaएकम्ekamजानथjānathaआत्मानम्ātmānamअन्याःanyāḥवाचःvācaḥविमुञ्चथvimuñcathaअमृतस्यamṛtasyaएषःeṣaḥसेतुःsetuḥ

अन्वय

यस्मिन् द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षम् मनः सर्वैः प्राणैः च सह ओतम् [अस्ति], तम् एव एकम् आत्मानम् जानथ; अन्याः वाचः विमुञ्चथ । एषः अमृतस्य सेतुः [अस्ति] ।

Passage 4.6

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् ॥ २.२.६ ॥

पदच्छेद

अराःarāḥइवivaरथनाभौrathanābhauसंहताःsaṃhatāḥयत्रyatraनाड्यःnāḍyaḥसःsaḥएषःeṣaḥअन्तःantaḥचरतेcarateबहुधाbahudhāजायमानःjāyamānaḥओम्omइतिitiएवम्evamध्यायथdhyāyathaआत्मानम्ātmānamस्वस्तिsvastiवःvaḥपारायpārāyaतमसःtamasaḥपरस्तात्parastāt

अन्वय

यत्र नाड्यः रथनाभौ अराः इव संहताः [सन्ति], सः एषः बहुधा जायमानः अन्तः चरते । ॐ इति एवम् आत्मानम् ध्यायथ । तमसः परस्तात् पाराय वः स्वस्ति [अस्तु] ।

Passage 4.7

यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद् विभाति ॥ २.२.७ ॥

पदच्छेद

यःyaḥसर्वज्ञःsarvajñaḥसर्ववित्sarvavitयस्यyasyaएषःeṣaḥमहिमाmahimāभुविbhuviदिव्येdivyeब्रह्मपुरेbrahmapureहिhiएषःeṣaḥव्योम्निvyomniआत्माātmāप्रतिष्ठितःpratiṣṭhitaḥमनोमयःmanomayaḥप्राणशरीरनेताprāṇaśarīranetāप्रतिष्ठितःpratiṣṭhitaḥअन्नेanneहृदयम्hṛdayamसन्निधायsannidhāyaतत्tatविज्ञानेनvijñānenaपरिपश्यन्तिparipaśyantiधीराःdhīrāḥआनन्दरूपम्ānandarūpamअमृतम्amṛtamयत्yatविभातिvibhāti

अन्वय

यः सर्वज्ञः सर्ववित् [अस्ति], यस्य एषः महिमा भुवि [अस्ति], एषः आत्मा हि दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि प्रतिष्ठितः [अस्ति] । मनोमयः प्राणशरीरनेता [एषः] हृदयम् सन्निधाय अन्ने प्रतिष्ठितः [अस्ति] । यत् आनन्दरूपम् अमृतम् विभाति, तत् धीराः विज्ञानेन परिपश्यन्ति ।

Passage 4.8

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ २.२.८ ॥

पदच्छेद

भिद्यतेbhidyateहृदयग्रन्थिःhṛdayagranthiḥछिद्यन्तेchidyanteसर्वसंशयाःsarvasaṃśayāḥक्षीयन्तेkṣīyanteचcaअस्यasyaकर्माणिkarmāṇiतस्मिन्tasminदृष्टेdṛṣṭeपरावरेparāvare

अन्वय

तस्मिन् परावरे दृष्टे हृदयग्रन्थिः भिद्यते; सर्वसंशयाः छिद्यन्ते; अस्य कर्माणि च क्षीयन्ते ।

Passage 4.9

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः ॥ २.२.९ ॥

पदच्छेद

हिरण्मयेhiraṇmayeपरेpareकोशेkośeविरजम्virajamब्रह्मbrahmaनिष्कलम्niṣkalamतत्tatशुभ्रम्śubhramज्योतिषाम्jyotiṣāmज्योतिःjyotiḥतत्tatयत्yatआत्मविदःātmavidaḥविदुःviduḥ

अन्वय

हिरण्मये परे कोशे विरजम् निष्कलम् ब्रह्म [अस्ति] । तत् शुभ्रम् ज्योतिषाम् ज्योतिः [अस्ति]; यत् आत्मविदः विदुः, [तत् एतत्] ।

Passage 4.10

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ २.२.१० ॥

पदच्छेद

नnaतत्रtatraसूर्यःsūryaḥभातिbhātiनnaचन्द्रतारकम्candratārakamनnaइमाःimāḥविद्युतःvidyutaḥभान्तिbhāntiकुतःkutaḥअयम्ayamअग्निःagniḥतम्tamएवevaभान्तम्bhāntamअनुभातिanubhātiसर्वम्sarvamतस्यtasyaभासाbhāsāसर्वम्sarvamइदम्idamविभातिvibhāti

अन्वय

तत्र सूर्यः न भाति; चन्द्रतारकम् न [भाति]; इमाः विद्युतः न भान्ति; अयम् अग्निः कुतः [भाति] । तम् एव भान्तम् सर्वम् अनुभाति; तस्य भासा इदम् सर्वम् विभाति ।

Passage 4.11

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ २.२.११ ॥

पदच्छेद

ब्रह्मbrahmaएवevaइदम्idamअमृतम्amṛtamपुरस्तात्purastātब्रह्मbrahmaपश्चात्paścātब्रह्मbrahmaदक्षिणतःdakṣiṇataḥचcaउत्तरेणuttareṇaअधःadhaḥचcaऊर्ध्वम्ūrdhvamचcaप्रसृतम्prasṛtamब्रह्मbrahmaएवevaइदम्idamविश्वम्viśvamइदम्idamवरिष्ठम्variṣṭham

अन्वय

पुरस्तात् इदम् अमृतम् ब्रह्म एव [अस्ति]; पश्चात् ब्रह्म [अस्ति]; दक्षिणतः च उत्तरेण ब्रह्म [अस्ति]; अधः च ऊर्ध्वम् च प्रसृतम् इदम् ब्रह्म एव [अस्ति] । इदम् विश्वम् वरिष्ठम् [ब्रह्म एव अस्ति] ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · मुण्डक 2 · खण्ड 2

Read the whole section →