Sunday Meditation· Open to Everyone

ईशावास्य उपनिषद्

संस्कृत

Passage 1.1

ॐ ईशा वास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥

पदच्छेद

ॐoṃईशाīśāवास्यम्vāsyamइदम्idamसर्वम्sarvamयत्yatकिम्kimचcaजगत्याम्jagatyāmजगत्jagatतेनtenaत्यक्तेनtyaktenaभुञ्जीथाःbhuñjīthāḥमाmāगृधःgṛdhaḥकस्यkasyaस्वित्svitधनम्dhanam

अन्वय

ॐ । जगत्याम् यत्किञ्च जगत् [अस्ति], इदम् सर्वम् ईशा वास्यम् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः । कस्यस्वित् धनम् मा गृधः ।

Passage 1.2

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

पदच्छेद

कुर्वन्kurvanएवevaइहihaकर्माणिkarmāṇiजिजीविषेत्jijīviṣetशतम्śatamसमाःsamāḥएवम्evamत्वयिtvayiनnaअन्यथाanyathāइतःitaḥअस्तिastiनnaकर्मkarmaलिप्यतेlipyateनरेnare

अन्वय

इह कर्माणि कुर्वन् एव शतम् समाः जिजीविषेत् । एवम् त्वयि [नरे] कर्म न लिप्यते; इतः अन्यथा न अस्ति ।

Passage 1.3

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥

पदच्छेद

असुर्याःasuryāḥनामnāmaतेteलोकाःlokāḥअन्धेनandhenaतमसाtamasāआवृताःāvṛtāḥतान्tānतेteप्रेत्यpretyaअभिगच्छन्तिabhigacchantiयेyeकेkeचcaआत्महनःātmahanaḥजनाःjanāḥ

अन्वय

ते लोकाः असुर्याः नाम [सन्ति]; [ते] अन्धेन तमसा आवृताः [सन्ति] । ये के च जनाः आत्महनः [सन्ति], ते प्रेत्य तान् अभिगच्छन्ति ।

Passage 1.4

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥

पदच्छेद

अनेजत्anejatएकम्ekamमनसःmanasaḥजवीयःjavīyaḥनnaएनत्enatदेवाःdevāḥआप्नुवन्āpnuvanपूर्वम्pūrvamअर्षत्arṣatतत्tatधावतःdhāvataḥअन्यान्anyānअत्येतिatyetiतिष्ठत्tiṣṭhatतस्मिन्tasminअपःapaḥमातरिश्वाmātariśvāदधातिdadhāti

अन्वय

[तत्] एकम् अनेजत् मनसः जवीयः [अस्ति] । पूर्वम् अर्षत् एनत् देवाः न आप्नुवन् । तत् तिष्ठत् धावतः अन्यान् अत्येति । तस्मिन् मातरिश्वा अपः दधाति ।

Passage 1.5

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

पदच्छेद

तत्tatएजतिejatiतत्tatनnaएजतिejatiतत्tatदूरेdūreतत्tatउuअन्तिकेantikeतत्tatअन्तःantaḥअस्यasyaसर्वस्यsarvasyaतत्tatउuसर्वस्यsarvasyaअस्यasyaबाह्यतःbāhyataḥ

अन्वय

तत् एजति; तत् न एजति । तत् दूरे [अस्ति]; तत् उ अन्तिके [अस्ति] । तत् अस्य सर्वस्य अन्तः [अस्ति]; तत् उ अस्य सर्वस्य बाह्यतः [अस्ति] ।

Passage 1.6

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥

पदच्छेद

यःyaḥतुtuसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniआत्मनिātmaniएवevaअनुपश्यतिanupaśyatiसर्वभूतेषुsarvabhūteṣuचcaआत्मानम्ātmānamततःtataḥनnaविजुगुप्सतेvijugupsate

अन्वय

यः तु सर्वाणि भूतानि आत्मनि एव अनुपश्यति, सर्वभूतेषु च आत्मानम् [अनुपश्यति], ततः [सः] न विजुगुप्सते ।

Passage 1.7

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥

पदच्छेद

यस्मिन्yasminसर्वाणिsarvāṇiभूतानिbhūtāniआत्माātmāएवevaअभूत्abhūtविजानतःvijānataḥतत्रtatraकःkaḥमोहःmohaḥकःkaḥशोकःśokaḥएकत्वम्ekatvamअनुपश्यतःanupaśyataḥ

अन्वय

विजानतः यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत्, तत्र एकत्वम् अनुपश्यतः [तस्य] कः मोहः कः शोकः [भवेत्] ।

Passage 1.8

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥

पदच्छेद

सःsaḥपर्यगात्paryagātशुक्रम्śukramअकायम्akāyamअव्रणम्avraṇamअस्नाविरम्asnāviramशुद्धम्śuddhamअपापविद्धम्apāpaviddhamकविःkaviḥमनीषीmanīṣīपरिभूःparibhūḥस्वयम्भूःsvayambhūḥयाथातथ्यतःyāthātathyataḥअर्थान्arthānव्यदधात्vyadadhātशाश्वतीभ्यःśāśvatībhyaḥसमाभ्यःsamābhyaḥ

Passage 1.9

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः ॥ ९ ॥

पदच्छेद

अन्धम्andhamतमःtamaḥप्रविशन्तिpraviśantiयेyeअविद्याम्avidyāmउपासतेupāsateततःtataḥभूयःbhūyaḥइवivaतेteतमःtamaḥयेyeउuविद्यायाम्vidyāyāmरताःratāḥ

अन्वय

ये अविद्याम् उपासते, [ते] अन्धम् तमः प्रविशन्ति । ये उ विद्यायाम् रताः [सन्ति], ते ततः भूयः इव तमः [प्रविशन्ति] ।

Passage 1.10

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥

पदच्छेद

अन्यत्anyatएवevaआहुःāhuḥविद्ययाvidyayāअन्यत्anyatआहुःāhuḥअविद्ययाavidyayāइतिitiशुश्रुमśuśrumaधीराणाम्dhīrāṇāmयेyeनःnaḥतत्tatविचचक्षिरेvicacakṣire

अन्वय

विद्यया अन्यत् एव [फलम्] आहुः; अविद्यया अन्यत् [फलम्] आहुः । ये नः तत् विचचक्षिरे, [तेषाम्] धीराणाम् इति शुश्रुम ।

Passage 1.11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥

पदच्छेद

विद्याम्vidyāmचcaअविद्याम्avidyāmचcaयःyaḥतत्tatवेदvedaउभयम्ubhayamसहsahaअविद्ययाavidyayāमृत्युम्mṛtyumतीर्त्वाtīrtvāविद्ययाvidyayāअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnute

अन्वय

यः विद्याम् च अविद्याम् च तत् उभयम् सह वेद, [सः] अविद्यया मृत्युम् तीर्त्वा विद्यया अमृतम् अश्नुते ।

Passage 1.12

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥ १२ ॥

पदच्छेद

अन्धम्andhamतमःtamaḥप्रविशन्तिpraviśantiयेyeअसम्भूतिम्asambhūtimउपासतेupāsateततःtataḥभूयःbhūyaḥइवivaतेteतमःtamaḥयेyeउuसम्भूत्याम्sambhūtyāmरताःratāḥ

अन्वय

ये असम्भूतिम् उपासते, [ते] अन्धम् तमः प्रविशन्ति । ये उ सम्भूत्याम् रताः [सन्ति], ते ततः भूयः इव तमः [प्रविशन्ति] ।

Passage 1.13

अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥

पदच्छेद

अन्यत्anyatएवevaआहुःāhuḥसम्भवात्sambhavātअन्यत्anyatआहुःāhuḥअसम्भवात्asambhavātइतिitiशुश्रुमśuśrumaधीराणाम्dhīrāṇāmयेyeनःnaḥतत्tatविचचक्षिरेvicacakṣire

अन्वय

सम्भवात् अन्यत् एव [फलम्] आहुः; असम्भवात् अन्यत् [फलम्] आहुः । ये नः तत् विचचक्षिरे, [तेषाम्] धीराणाम् इति शुश्रुम ।

Passage 1.14

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥

पदच्छेद

सम्भूतिम्sambhūtimचcaविनाशम्vināśamचcaयःyaḥतत्tatवेदvedaउभयम्ubhayamसहsahaविनाशेनvināśenaमृत्युम्mṛtyumतीर्त्वाtīrtvāसम्भूत्याsambhūtyāअमृतम्amṛtamअश्नुतेaśnute

अन्वय

यः सम्भूतिम् च विनाशम् च तत् उभयम् सह वेद, [सः] विनाशेन मृत्युम् तीर्त्वा सम्भूत्या अमृतम् अश्नुते ।

Passage 1.15

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

पदच्छेद

हिरण्मयेनhiraṇmayenaपात्रेणpātreṇaसत्यस्यsatyasyaअपिहितम्apihitamमुखम्mukhamतत्tatत्वम्tvamपूषन्pūṣanअपावृणुapāvṛṇuसत्यधर्मायsatyadharmāyaदृष्टयेdṛṣṭaye

अन्वय

सत्यस्य मुखम् हिरण्मयेन पात्रेण अपिहितम् [अस्ति] । पूषन् त्वम् तत् सत्यधर्माय दृष्टये अपावृणु ।

Passage 1.16

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥

पदच्छेद

पूषन्pūṣanएकर्षेekarṣeयमyamaसूर्यsūryaप्राजापत्यprājāpatyaव्यूहvyūhaरश्मीन्raśmīnसमूहsamūhaतेजःtejaḥयत्yatतेteरूपम्rūpamकल्याणतमम्kalyāṇatamamतत्tatतेteपश्यामिpaśyāmiयःyaḥअसौasauअसौasauपुरुषःpuruṣaḥसःsaḥअहम्ahamअस्मिasmi

अन्वय

पूषन् एकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य, रश्मीन् व्यूह, तेजः समूह । ते यत् कल्याणतमम् रूपम् [अस्ति], ते तत् [रूपम् अहम्] पश्यामि । यः असौ असौ पुरुषः, सः अहम् अस्मि ।

Passage 1.17

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मांतँ शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥ १७ ॥

पदच्छेद

वायुःvāyuḥअनिलम्anilamअमृतम्amṛtamअथathaइदम्idamभस्मान्तम्bhasmāntamशरीरम्śarīramॐoṃक्रतोkratoस्मरsmaraकृतम्kṛtamस्मरsmaraक्रतोkratoस्मरsmaraकृतम्kṛtamस्मरsmara

अन्वय

वायुः अमृतम् अनिलम् [प्रतिपद्यताम्]; अथ इदम् शरीरम् भस्मान्तम् [भूयात्] । ॐ । क्रतो [सङ्कल्पात्मक], स्मर; कृतम् स्मर; क्रतो स्मर; कृतम् स्मर ।

Passage 1.18

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १८ ॥

पदच्छेद

अग्नेagneनयnayaसुपथाsupathāरायेrāyeअस्मान्asmānविश्वानिviśvāniदेवdevaवयुनानिvayunāniविद्वान्vidvānयुयोधिyuyodhiअस्मत्asmatजुहुराणम्juhurāṇamएनःenaḥभूयिष्ठाम्bhūyiṣṭhāmतेteनमउक्तिम्namauktimविधेमvidhema

अन्वय

देव अग्ने, विश्वानि वयुनानि विद्वान् [त्वम्] अस्मान् राये सुपथा नय । अस्मत् जुहुराणम् एनः युयोधि । ते भूयिष्ठाम् नमउक्तिम् विधेम ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · ईशावास्य उपनिषद्

Read the whole section →