Passage 6.5
स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥
पदच्छेद
अन्वय
यथा इमाः समुद्रायणाः नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रम् प्राप्य अस्तम् गच्छन्ति, तासाम् नामरूपे भिद्येते, समुद्रः इति एवम् प्रोच्यते, एवम् एव अस्य परिद्रष्टुः इमाः पुरुषायणाः षोडश कलाः पुरुषम् प्राप्य अस्तम् गच्छन्ति । आसाम् च नामरूपे भिद्येते; पुरुषः इति एवम् प्रोच्यते । सः एषः अकलः अमृतः भवति । तत् एषः श्लोकः [अस्ति] ।
हिन्दी अर्थ
जैसे ये बहती नदियाँ समुद्र की ओर जाती हुई समुद्र में पहुँचकर विलीन हो जाती हैं, उनके नाम और रूप मिट जाते हैं और केवल समुद्र कहा जाता है, वैसे ही इस सर्वद्रष्टा की ये सोलह कलाएँ पुरुष की ओर जाती हुई पुरुष में पहुँचकर विलीन हो जाती हैं। उनके नाम और रूप समाप्त हो जाते हैं और केवल पुरुष कहा जाता है। वह कलारहित और अमृत हो जाता है। इसके विषय में यह श्लोक है।
English meaning
As flowing rivers bound for the sea reach it and disappear, their names and forms dissolve and only the sea is spoken of, so these sixteen parts belonging to this all-seeing one, directed toward the Person, reach the Person and disappear. Their names and forms dissolve, and only the Person is spoken of. That one becomes partless and immortal. On this there is the following verse.
व्याख्या
नाम और रूप मिटने का अर्थ उपमा में नदी की पृथक पहचान का समाप्त होना है, समुद्र का नष्ट होना नहीं। इसी तरह अकलः का आशय किसी अंशहीन अभाव से नहीं, कलाओं द्वारा सीमित न होने वाले पुरुष से है; अमृतत्व उस सीमा के पार कहा गया है।
Explanation
In the analogy, the loss of name and form is the ending of a river’s separate identity, not the destruction of the sea. Likewise, partless points not to a blank absence but to the Person no longer delimited by the parts; immortality is expressed beyond that limitation.
संदर्भ
कलाओं की उत्पत्ति के बाद उनका आधार में लय नदियों और समुद्र की उपमा से दिखाया जाता है।
Context
After their emergence, the parts’ resolution into their ground is illustrated by rivers entering the sea.