Passage 6.4
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥
पदच्छेद
अन्वय
सः प्राणम् असृजत । प्राणात् श्रद्धाम् [असृजत] । [ततः सृष्टाः कलाः] खम् वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी इन्द्रियम् मनः अन्नम् [च सन्ति] । अन्नात् वीर्यम् [असृजत] । [ततः सृष्टाः कलाः] तपः मन्त्राः कर्म लोकाः [च सन्ति] । लोकेषु नाम च [असृजत] ।
हिन्दी अर्थ
उसने प्राण की सृष्टि की। प्राण से श्रद्धा, आकाश, वायु, तेज, जल, पृथिवी, इन्द्रिय-समूह और मन को उत्पन्न किया; फिर अन्न, अन्न से सामर्थ्य, तप, मंत्र, कर्म, लोक और लोकों में नाम को प्रकट किया।
English meaning
He brought forth prana. From prana came trust, space, air, fire, water, earth, the faculties, and mind; then food, from food strength, discipline, sacred formulas, action, worlds, and names within the worlds.
व्याख्या
गिनती में प्राण, श्रद्धा, पाँच महाभूत, इन्द्रिय-समूह, मन, अन्न, वीर्य, तप, मंत्र, कर्म, लोक और नाम आते हैं। इन्द्रियम् को एक समूह-इकाई मानने से संख्या सोलह होती है; सूची जैविक, मानसिक, नैतिक और सामाजिक अनुभव को एक ही निर्भर व्यवस्था में जोड़ती है।
Explanation
The count is prana, trust, five elements, the faculties as one group, mind, food, strength, discipline, sacred formulas, action, worlds, and names. Counting the faculties collectively gives sixteen; the list joins bodily, mental, ethical, and social experience in one dependent order.
संदर्भ
सोलह कलाएँ जीवन-शक्ति से नाम तक एक क्रम में गिनाई जाती हैं।
Context
The sixteen parts are enumerated in a sequence from vitality to names.