Sunday Meditation· Open to Everyone

ब्रह्मानन्दवल्ली

संस्कृत

Passage 2.1

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

ॐoṃब्रह्मवित्brahmavitआप्नोतिāpnotiपरम्paramतत्tatएषाeṣāअभ्युक्ताabhyuktāसत्यम्satyamज्ञानम्jñānamअनन्तम्anantamब्रह्मbrahmaयःyaḥवेदvedaनिहितम्nihitamगुहायाम्guhāyāmपरमेparameव्योमन्vyomanसःsaḥअश्नुतेaśnuteसर्वान्sarvānकामान्kāmānसहsahaब्रह्मणाbrahmaṇāविपश्चिताvipaścitāइतिitiतस्मात्tasmātवैvaiएतस्मात्etasmātआत्मनःātmanaḥआकाशःākāśaḥसम्भूतःsambhūtaḥआकाशात्ākāśātवायुःvāyuḥवायोःvāyoḥअग्निःagniḥअग्नेःagneḥआपःāpaḥअद्भ्यःadbhyaḥपृथिवीpṛthivīपृथिव्याःpṛthivyāḥओषधयःoṣadhayaḥओषधीभ्यःoṣadhībhyaḥअन्नम्annamअन्नात्annātरेतःretaḥरेतसःretasaḥपुरुषःpuruṣaḥसःsaḥवैvaiएषःeṣaḥपुरुषःpuruṣaḥअन्नरसमयःannarasamayaḥतस्यtasyaइदम्idamएवevaशिरःśiraḥअयम्ayamदक्षिणःdakṣiṇaḥपक्षःpakṣaḥअयम्ayamउत्तरःuttaraḥपक्षःpakṣaḥअयम्ayamआत्माātmāइदम्idamपुच्छम्pucchamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

ॐ । ब्रह्मवित् परम् आप्नोति । तत् एषा [ऋक्] अभ्युक्ता-सत्यम् ज्ञानम् अनन्तम् ब्रह्म [अस्ति] । यः गुहायाम् परमे व्योमन् निहितम् [ब्रह्म] वेद, सः विपश्चिता ब्रह्मणा सह सर्वान् कामान् अश्नुते इति । तस्मात् वै एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः । आकाशात् वायुः [सम्भूतः]; वायोः अग्निः [सम्भूतः]; अग्नेः आपः [सम्भूताः]; अद्भ्यः पृथिवी [सम्भूता]; पृथिव्याः ओषधयः [सम्भूताः]; ओषधीभ्यः अन्नम् [सम्भूतम्]; अन्नात् रेतः [सम्भूतम्]; रेतसः पुरुषः [सम्भूतः] । सः वै एषः पुरुषः अन्नरसमयः [अस्ति] । तस्य इदम् एव शिरः [अस्ति]; अयम् दक्षिणः पक्षः [अस्ति]; अयम् उत्तरः पक्षः [अस्ति]; अयम् आत्मा [अस्ति]; इदम् पुच्छम् प्रतिष्ठा [अस्ति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.2

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

अन्नात्annātवैvaiप्रजाःprajāḥप्रजायन्तेprajāyanteयाःyāḥकाःkāḥचcaपृथिवीम्pṛthivīmश्रिताःśritāḥअथोathoअन्नेनannenaएवevaजीवन्तिjīvantiअथathaएनत्enatअपिapiयन्तिyantiअन्ततःantataḥअन्नम्annamहिhiभूतानाम्bhūtānāmज्येष्ठम्jyeṣṭhamतस्मात्tasmātसर्वौषधम्sarvauṣadhamउच्यतेucyateसर्वम्sarvamवैvaiतेteअन्नम्annamआप्नुवन्तिāpnuvantiयेyeअन्नम्annamब्रह्मbrahmaउपासतेupāsateअन्नम्annamहिhiभूतानाम्bhūtānāmज्येष्ठम्jyeṣṭhamतस्मात्tasmātसर्वौषधम्sarvauṣadhamउच्यतेucyateअन्नात्annātभूतानिbhūtāniजायन्तेjāyanteजातानिjātāniअन्नेनannenaवर्धन्तेvardhanteअद्यतेadyateअत्तिattiचcaभूतानिbhūtāniतस्मात्tasmātअन्नम्annamतत्tatउच्यतेucyateइतिitiतस्मात्tasmātवैvaiएतस्मात्etasmātअन्नरसमयात्annarasamayātअन्यःanyaḥअन्तरःantaraḥआत्माātmāप्राणमयःprāṇamayaḥतेनtenaएषःeṣaḥपूर्णःpūrṇaḥसःsaḥवैvaiएषःeṣaḥपुरुषविधःpuruṣavidhaḥएवevaतस्यtasyaपुरुषविधताम्puruṣavidhatāmअनुanuअयम्ayamपुरुषविधःpuruṣavidhaḥतस्यtasyaप्राणःprāṇaḥएवevaशिरःśiraḥव्यानःvyānaḥदक्षिणःdakṣiṇaḥपक्षःpakṣaḥअपानःapānaḥउत्तरःuttaraḥपक्षःpakṣaḥआकाशःākāśaḥआत्माātmāपृथिवीpṛthivīपुच्छम्pucchamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

याः काश्च पृथिवीम् श्रिताः प्रजाः [सन्ति], [ताः] अन्नात् वै प्रजायन्ते । अथो अन्नेन एव जीवन्ति; अथ अन्ततः एनत् अपि यन्ति । अन्नम् हि भूतानाम् ज्येष्ठम् [अस्ति]; तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते । ये अन्नम् ब्रह्म उपासते, ते वै सर्वम् अन्नम् आप्नुवन्ति । अन्नम् हि भूतानाम् ज्येष्ठम् [अस्ति]; तस्मात् सर्वौषधम् उच्यते । अन्नात् भूतानि जायन्ते; जातानि अन्नेन वर्धन्ते । [अन्नम्] अद्यते, भूतानि च अत्ति; तस्मात् तत् अन्नम् उच्यते इति । तस्मात् वै एतस्मात् अन्नरसमयात् अन्यः अन्तरः प्राणमयः आत्मा [अस्ति] । तेन एषः पूर्णः [अस्ति] । सः वै एषः पुरुषविधः एव [अस्ति] । तस्य पुरुषविधताम् अनु अयम् पुरुषविधः [अस्ति] । तस्य प्राणः एव शिरः [अस्ति]; व्यानः दक्षिणः पक्षः [अस्ति]; अपानः उत्तरः पक्षः [अस्ति]; आकाशः आत्मा [अस्ति]; पृथिवी पुच्छम् प्रतिष्ठा [अस्ति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.3

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

प्राणम्prāṇamदेवाःdevāḥअनुanuप्राणन्तिprāṇantiमनुष्याःmanuṣyāḥपशवःpaśavaḥचcaयेyeप्राणःprāṇaḥहिhiभूतानाम्bhūtānāmआयुःāyuḥतस्मात्tasmātसर्वायुषम्sarvāyuṣamउच्यतेucyateसर्वम्sarvamएवevaतेteआयुःāyuḥयन्तिyantiयेyeप्राणम्prāṇamब्रह्मbrahmaउपासतेupāsateप्राणःprāṇaḥहिhiभूतानाम्bhūtānāmआयुःāyuḥतस्मात्tasmātसर्वायुषम्sarvāyuṣamउच्यतेucyateइतिitiतस्यtasyaएषःeṣaḥएवevaशारीरःśārīraḥआत्माātmāयःyaḥपूर्वस्यpūrvasyaतस्मात्tasmātवैvaiएतस्मात्etasmātप्राणमयात्prāṇamayātअन्यःanyaḥअन्तरःantaraḥआत्माātmāमनोमयःmanomayaḥतेनtenaएषःeṣaḥपूर्णःpūrṇaḥसःsaḥवैvaiएषःeṣaḥपुरुषविधःpuruṣavidhaḥएवevaतस्यtasyaपुरुषविधताम्puruṣavidhatāmअनुanuअयम्ayamपुरुषविधःpuruṣavidhaḥतस्यtasyaयजुःyajuḥएवevaशिरःśiraḥऋक्ṛkदक्षिणःdakṣiṇaḥपक्षःpakṣaḥसामsāmaउत्तरःuttaraḥपक्षःpakṣaḥआदेशःādeśaḥआत्माātmāअथर्वाङ्गिरसःatharvāṅgirasaḥपुच्छम्pucchamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

देवाः, मनुष्याः, ये पशवः च [सन्ति], [ते] प्राणम् अनु प्राणन्ति । प्राणः हि भूतानाम् आयुः [अस्ति]; तस्मात् सर्वायुषम् उच्यते । ये प्राणम् ब्रह्म उपासते, ते सर्वम् एव आयुः यन्ति । प्राणः हि भूतानाम् आयुः [अस्ति]; तस्मात् सर्वायुषम् उच्यते इति । तस्य एषः एव शारीरः आत्मा [अस्ति], यः पूर्वस्य [आत्मा अस्ति] । तस्मात् वै एतस्मात् प्राणमयात् अन्यः अन्तरः मनोमयः आत्मा [अस्ति] । तेन एषः पूर्णः [अस्ति] । सः वै एषः पुरुषविधः एव [अस्ति] । तस्य पुरुषविधताम् अनु अयम् पुरुषविधः [अस्ति] । तस्य यजुः एव शिरः [अस्ति]; ऋक् दक्षिणः पक्षः [अस्ति]; साम उत्तरः पक्षः [अस्ति]; आदेशः आत्मा [अस्ति]; अथर्वाङ्गिरसः पुच्छम् प्रतिष्ठा [सन्ति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.4

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

यतःyataḥवाचःvācaḥनिवर्तन्तेnivartanteअप्राप्यaprāpyaमनसाmanasāसहsahaआनन्दम्ānandamब्रह्मणःbrahmaṇaḥविद्वान्vidvānनnaबिभेतिbibhetiकदाचनkadācanaइतिitiतस्यtasyaएषःeṣaḥएवevaशारीरःśārīraḥआत्माātmāयःyaḥपूर्वस्यpūrvasyaतस्मात्tasmātवैvaiएतस्मात्etasmātमनोमयात्manomayātअन्यःanyaḥअन्तरःantaraḥआत्माātmāविज्ञानमयःvijñānamayaḥतेनtenaएषःeṣaḥपूर्णःpūrṇaḥसःsaḥवैvaiएषःeṣaḥपुरुषविधःpuruṣavidhaḥएवevaतस्यtasyaपुरुषविधताम्puruṣavidhatāmअनुanuअयम्ayamपुरुषविधःpuruṣavidhaḥतस्यtasyaश्रद्धाśraddhāएवevaशिरःśiraḥऋतम्ṛtamदक्षिणःdakṣiṇaḥपक्षःpakṣaḥसत्यम्satyamउत्तरःuttaraḥपक्षःpakṣaḥयोगःyogaḥआत्माātmāमहःmahaḥपुच्छम्pucchamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

यतः मनसा सह [ब्रह्म] अप्राप्य वाचः निवर्तन्ते, [तस्य] ब्रह्मणः आनन्दम् विद्वान् [जनः] कदाचन न बिभेति इति । तस्य एषः एव शारीरः आत्मा [अस्ति], यः पूर्वस्य [आत्मा अस्ति] । तस्मात् वै एतस्मात् मनोमयात् अन्यः अन्तरः विज्ञानमयः आत्मा [अस्ति] । तेन एषः पूर्णः [अस्ति] । सः वै एषः पुरुषविधः एव [अस्ति] । तस्य पुरुषविधताम् अनु अयम् पुरुषविधः [अस्ति] । तस्य श्रद्धा एव शिरः [अस्ति]; ऋतम् दक्षिणः पक्षः [अस्ति]; सत्यम् उत्तरः पक्षः [अस्ति]; योगः आत्मा [अस्ति]; महः पुच्छम् प्रतिष्ठा [अस्ति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.5

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

विज्ञानम्vijñānamयज्ञम्yajñamतनुतेtanuteकर्माणिkarmāṇiतनुतेtanuteअपिapiचcaविज्ञानम्vijñānamदेवाःdevāḥसर्वेsarveब्रह्मbrahmaज्येष्ठम्jyeṣṭhamउपासतेupāsateविज्ञानम्vijñānamब्रह्मbrahmaचेत्cetवेदvedaतस्मात्tasmātचेत्cetनnaप्रमाद्यतिpramādyatiशरीरेśarīreपाप्मनःpāpmanaḥहित्वाhitvāसर्वान्sarvānकामान्kāmānसमश्नुतेsamaśnuteइतिitiतस्यtasyaएषःeṣaḥएवevaशारीरःśārīraḥआत्माātmāयःyaḥपूर्वस्यpūrvasyaतस्मात्tasmātवैvaiएतस्मात्etasmātविज्ञानमयात्vijñānamayātअन्यःanyaḥअन्तरःantaraḥआत्माātmāआनन्दमयःānandamayaḥतेनtenaएषःeṣaḥपूर्णःpūrṇaḥसःsaḥवैvaiएषःeṣaḥपुरुषविधःpuruṣavidhaḥएवevaतस्यtasyaपुरुषविधताम्puruṣavidhatāmअनुanuअयम्ayamपुरुषविधःpuruṣavidhaḥतस्यtasyaप्रियम्priyamएवevaशिरःśiraḥमोदःmodaḥदक्षिणःdakṣiṇaḥपक्षःpakṣaḥप्रमोदःpramodaḥउत्तरःuttaraḥपक्षःpakṣaḥआनन्दःānandaḥआत्माātmāब्रह्मbrahmaपुच्छम्pucchamप्रतिष्ठाpratiṣṭhāतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

विज्ञानम् यज्ञम् तनुते, कर्माणि अपि च तनुते । सर्वे देवाः विज्ञानम् ज्येष्ठम् ब्रह्म उपासते । विज्ञानम् ब्रह्म चेत् वेद, तस्मात् चेत् न प्रमाद्यति, शरीरे पाप्मनः हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते इति । तस्य एषः एव शारीरः आत्मा [अस्ति], यः पूर्वस्य [आत्मा अस्ति] । तस्मात् वै एतस्मात् विज्ञानमयात् अन्यः अन्तरः आनन्दमयः आत्मा [अस्ति] । तेन एषः पूर्णः [अस्ति] । सः वै एषः पुरुषविधः एव [अस्ति] । तस्य पुरुषविधताम् अनु अयम् पुरुषविधः [अस्ति] । तस्य प्रियम् एव शिरः [अस्ति]; मोदः दक्षिणः पक्षः [अस्ति]; प्रमोदः उत्तरः पक्षः [अस्ति]; आनन्दः आत्मा [अस्ति]; ब्रह्म पुच्छम् प्रतिष्ठा [अस्ति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.6

असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ । सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

असन्asanएवevaसःsaḥभवतिbhavatiअसत्asatब्रह्मbrahmaइतिitiवेदvedaचेत्cetअस्तिastiब्रह्मbrahmaइतिitiचेत्cetवेदvedaसन्तम्santamएनम्enamततःtataḥविदुःviduḥइतिitiतस्यtasyaएषःeṣaḥएवevaशारीरःśārīraḥआत्माātmāयःyaḥपूर्वस्यpūrvasyaअथathaअतःataḥअनुप्रश्नाःanupraśnāḥउतutaअविद्वान्avidvānअमुम्amumलोकम्lokamप्रेत्यpretyaकश्चनkaścanaगच्छतिgacchatiआहोāhoविद्वान्vidvānअमुम्amumलोकम्lokamप्रेत्यpretyaकश्चित्kaścitसमश्नुतेsamaśnuteउuसःsaḥअकामयतakāmayataबहुbahuस्याम्syāmप्रजायेयprajāyeyaइतिitiसःsaḥतपःtapaḥअतप्यतatapyataसःsaḥतपःtapaḥतप्त्वाtaptvāइदम्idamसर्वम्sarvamअसृजतasṛjataयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaतत्tatसृष्ट्वाsṛṣṭvāतत्tatएवevaअनुप्राविशत्anuprāviśatतत्tatअनुप्रविश्यanupraviśyaसत्satचcaत्यत्tyatचcaअभवत्abhavatनिरुक्तम्niruktamचcaअनिरुक्तम्aniruktamचcaनिलयनम्nilayanamचcaअनिलयनम्anilayanamचcaविज्ञानम्vijñānamचcaअविज्ञानम्avijñānamचcaसत्यम्satyamचcaअनृतम्anṛtamचcaसत्यम्satyamअभवत्abhavatयत्yatइदम्idamकिञ्चkiñcaतत्tatसत्यम्satyamइतिitiआचक्षतेācakṣateतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

Passage 2.7

असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥१॥

पदच्छेद

असत्asatवैvaiइदम्idamअग्रेagreआसीत्āsītततःtataḥवैvaiसत्satअजायतajāyataतत्tatआत्मानम्ātmānamस्वयम्svayamअकुरुतakurutaतस्मात्tasmātतत्tatसुकृतम्sukṛtamउच्यतेucyateइतिitiयत्yatवैvaiतत्tatसुकृतम्sukṛtamरसःrasaḥवैvaiसःsaḥरसम्rasamहिhiएवevaअयम्ayamलब्ध्वाlabdhvāआनन्दीānandīभवतिbhavatiकःkaḥहिhiएवevaअन्यात्anyātकःkaḥप्राण्यात्prāṇyātयत्yatएषःeṣaḥआकाशेākāśeआनन्दःānandaḥनnaस्यात्syātएषःeṣaḥहिhiएवevaआनन्दयातिānandayātiयदाyadāहिhiएवevaएषःeṣaḥएतस्मिन्etasminअदृश्येadṛśyeअनात्म्येanātmyeअनिरुक्तेanirukteअनिलयनेanilayaneअभयम्abhayamप्रतिष्ठाम्pratiṣṭhāmविन्दतेvindateअथathaसःsaḥअभयम्abhayamगतःgataḥभवतिbhavatiयदाyadāहिhiएवevaएषःeṣaḥएतस्मिन्etasminउतutaअरम्aramअन्तरम्antaramकुरुतेkuruteअथathaतस्यtasyaभयम्bhayamभवतिbhavatiतत्tatतुtuएवevaभयम्bhayamविदुषःviduṣaḥअमन्वानस्यamanvānasyaतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

इदम् अग्रे असत् वा आसीत् । ततः वै सत् अजायत । तत् स्वयम् आत्मानम् अकुरुत; तस्मात् तत् सुकृतम् उच्यते इति । यत् वै तत् सुकृतम् [अस्ति], सः वै रसः [अस्ति] । अयम् हि रसम् एव लब्ध्वा आनन्दी भवति । यदि एषः आकाशः आनन्दः न स्यात्, कः हि एव अन्यात्, कः प्राण्यात्? एषः हि एव आनन्दयाति । यदा हि एव एषः एतस्मिन् अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने अभयम् [निर्भयतया] प्रतिष्ठाम् विन्दते, अथ सः अभयम् गतः भवति । यदा हि एव एषः एतस्मिन् उद् अरम् अन्तरम् कुरुते, अथ तस्य भयम् भवति । तत् तु एव अमन्वानस्य [एकत्वेन] विदुषः [भेदेन] भयम् [भवति] । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.8

भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥

पदच्छेद

भीषाbhīṣāअस्मात्asmātवातःvātaḥपवतेpavateभीषाbhīṣāउदेतिudetiसूर्यःsūryaḥभीषाbhīṣāअस्मात्asmātअग्निःagniḥचcaइन्द्रःindraḥचcaमृत्युःmṛtyuḥधावतिdhāvatiपञ्चमःpañcamaḥइतिitiसाsāएषाeṣāआनन्दस्यānandasyaमीमांसाmīmāṃsāभवतिbhavatiयुवाyuvāस्यात्syātसाधुयुवाsādhuyuvāअध्यायकःadhyāyakaḥआशिष्ठःāśiṣṭhaḥदृढिष्ठःdṛḍhiṣṭhaḥबलिष्ठःbaliṣṭhaḥतस्यtasyaइयम्iyamपृथिवीpṛthivīसर्वाsarvāवित्तस्यvittasyaपूर्णाpūrṇāस्यात्syātसःsaḥएकःekaḥमानुषःmānuṣaḥआनन्दःānandaḥतेteयेyeशतम्śatamमानुषाःmānuṣāḥआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥमनुष्यगन्धर्वाणाम्manuṣyagandharvāṇāmआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamमनुष्यगन्धर्वाणाम्manuṣyagandharvāṇāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥदेवगन्धर्वाणाम्devagandharvāṇāmआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamदेवगन्धर्वाणाम्devagandharvāṇāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥपितॄणाम्pitṝṇāmचिरलोकलोकानाम्ciralokalokānāmआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamपितॄणाम्pitṝṇāmचिरलोकलोकानाम्ciralokalokānāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥआजानजानाम्ājānajānāmदेवानाम्devānāmआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamआजानजानाम्ājānajānāmदेवानाम्devānāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥकर्मदेवानाम्karmadevānāmदेवानाम्devānāmआनन्दःānandaḥयेyeकर्मणाkarmaṇāदेवान्devānअपिapiयन्तिyantiश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamकर्मदेवानाम्karmadevānāmदेवानाम्devānāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥदेवानाम्devānāmआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamदेवानाम्devānāmआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥइन्द्रस्यindrasyaआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamइन्द्रस्यindrasyaआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥबृहस्पतेःbṛhaspateḥआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamबृहस्पतेःbṛhaspateḥआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥप्रजापतेःprajāpateḥआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaतेteयेyeशतम्śatamप्रजापतेःprajāpateḥआनन्दाःānandāḥसःsaḥएकःekaḥब्रह्मणःbrahmaṇaḥआनन्दःānandaḥश्रोत्रियस्यśrotriyasyaचcaअकामहतस्यakāmahatasyaसःsaḥयःyaḥचcaअयम्ayamपुरुषेpuruṣeयःyaḥचcaअसौasauआदित्येādityeसःsaḥएकःekaḥसःsaḥयःyaḥएवम्वित्evamvitअस्मात्asmātलोकात्lokātप्रेत्यpretyaएतम्etamअन्नमयम्annamayamआत्मानम्ātmānamउपसङ्क्रामतिupasaṅkrāmatiएतम्etamप्राणमयम्prāṇamayamआत्मानम्ātmānamउपसङ्क्रामतिupasaṅkrāmatiएतम्etamमनोमयम्manomayamआत्मानम्ātmānamउपसङ्क्रामतिupasaṅkrāmatiएतम्etamविज्ञानमयम्vijñānamayamआत्मानम्ātmānamउपसङ्क्रामतिupasaṅkrāmatiएतम्etamआनन्दमयम्ānandamayamआत्मानम्ātmānamउपसङ्क्रामतिupasaṅkrāmatiतत्tatअपिapiएषःeṣaḥश्लोकःślokaḥभवतिbhavati

अन्वय

अस्मात् भीषा वातः पवते; भीषा सूर्यः उदेति; अस्मात् भीषा अग्निः च इन्द्रः च [धावतः], पञ्चमः मृत्युः धावति इति । सा एषा आनन्दस्य मीमांसा भवति । साधुयुवा अध्यायकः आशिष्ठः दृढिष्ठः बलिष्ठः युवा स्यात् । तस्य इयम् सर्वा पृथिवी वित्तस्य पूर्णा स्यात् । सः एकः मानुषः आनन्दः [अस्ति] । ये ते शतम् मानुषाः आनन्दाः [सन्ति], सः एकः मनुष्यगन्धर्वाणाम् आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् मनुष्यगन्धर्वाणाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः देवगन्धर्वाणाम् आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् देवगन्धर्वाणाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः चिरलोकलोकानाम् पितॄणाम् आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् चिरलोकलोकानाम् पितॄणाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः आजानजानाम् देवानाम् आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् आजानजानाम् देवानाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः कर्मदेवानाम् देवानाम् आनन्दः [अस्ति], ये कर्मणा देवान् अपि यन्ति; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् कर्मदेवानाम् देवानाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः देवानाम् आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् देवानाम् आनन्दाः [सन्ति], सः एकः इन्द्रस्य आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् इन्द्रस्य आनन्दाः [सन्ति], सः एकः बृहस्पतेः आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् बृहस्पतेः आनन्दाः [सन्ति], सः एकः प्रजापतेः आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । ये ते शतम् प्रजापतेः आनन्दाः [सन्ति], सः एकः ब्रह्मणः आनन्दः [अस्ति]; श्रोत्रियस्य च अकामहतस्य [सः एव आनन्दः अस्ति] । यः च अयम् पुरुषे [अस्ति], यः च असौ आदित्ये [अस्ति], सः एकः [अस्ति] । सः यः एवंवित् [अस्ति], अस्मात् लोकात् प्रेत्य एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति; एतम् प्राणमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति; एतम् मनोमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति; एतम् विज्ञानमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति; एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामति । तत् अपि एषः श्लोकः भवति ।

Passage 2.9

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ १ ॥

पदच्छेद

यतःyataḥवाचःvācaḥनिवर्तन्तेnivartanteअप्राप्यaprāpyaमनसाmanasāसहsahaआनन्दम्ānandamब्रह्मणःbrahmaṇaḥविद्वान्vidvānनnaबिभेतिbibhetiकुतश्चनkutaścanaइतिitiएतम्etamहhaवावvāvaनnaतपतिtapatiकिम्kimअहम्ahamसाधुsādhuनnaअकरवम्akaravamकिम्kimअहम्ahamपापम्pāpamअकरवम्akaravamइतिitiसःsaḥयःyaḥएवम्evamविद्वान्vidvānएतेeteआत्मानम्ātmānamस्पृणुतेspṛṇuteउभेubheहिhiएवevaएषःeṣaḥएतेeteआत्मानम्ātmānamस्पृणुतेspṛṇuteयःyaḥएवम्evamवेदvedaइतिitiउपनिषत्upaniṣat

अन्वय

यतः मनसा सह [ब्रह्म] अप्राप्य वाचः निवर्तन्ते, [तस्य] ब्रह्मणः आनन्दम् विद्वान् [जनः] कुतश्चन न बिभेति इति । अहम् साधु किम् न अकरवम्, अहम् पापम् किम् अकरवम् इति एतम् ह वाव न तपति । यः एवम् विद्वान् [अस्ति], सः एते [पुण्यपापे आत्मरूपेण पश्यन्] आत्मानम् स्पृणुते; एषः हि एव उभे एते [पुण्यपापे आत्मरूपेण पश्यन्] आत्मानम् स्पृणुते । यः एवम् वेद [सः एवम् स्पृणुते] । इति उपनिषत् ।

Text settings

Paper color

Read mode

Hide menus for a clear reading page.

Sections

Passages · ब्रह्मानन्दवल्ली

Read the whole section →